Radium Girls: kobiety, które świeciły w ciemności

15 października 1927 roku, cmentarz Rosedale w Orange w stanie New Jersey. Grupa mężczyzn, wśród nich prawnik, lekarze i członkowie rodziny, staje przy jednym z grobów. Rozstawiają namiot, zdejmują nagrobek, przez wiele godzin usuwają rozmokłą ziemię, aż w końcu odsłaniają skromną drewnianą trumnę. W środku spoczywa Amelia „Mollie” Maggia, kobieta, o której sąsiedzi mówili, że zmarła na kiłę. Kiedy wieko zostaje uniesione, ktoś zauważa, że wnętrze trumny delikatnie świeci w mroku namiotu.

Żeby zrozumieć, dlaczego ciało pochowane pięć lat wcześniej wciąż emitowało światło, trzeba cofnąć się o niemal dekadę, do czasów, gdy rad uchodził za jeden z najbardziej fascynujących wynalazków swojej epoki.

Cudowny pierwiastek

W grudniu 1898 roku Maria i Piotr Curie ogłosili odkrycie nowego pierwiastka, który nazwali radem. Jego samoistna radioaktywność, wówczas zjawisko niemal magiczne, szybko rozpaliła wyobraźnię opinii publicznej. W pierwszych dekadach XX wieku rad reklamowano jako źródło zdrowia i witalności: dodawano go do wody pitnej, kremów, past do zębów, a nawet czekoladek. Nikt jeszcze nie rozumiał, że pierwiastek chemicznie przypominający wapń, po dostaniu się do organizmu, zostaje trwale wbudowany w tkankę kostną i przez lata napromienia ją od wewnątrz.

To właśnie ta poświata radu, widoczna w ciemności dzięki domieszce siarczku cynku, zainspirowała doktora Sabina von Sochocky'ego do stworzenia farby zwanej Undark. W 1917 roku, cztery dni po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do pierwszej wojny światowej, jego firma, znana później jako United States Radium Corporation (USRC), uruchomiła fabrykę w Orange w New Jersey. Farba świecąca w ciemności miała ogromną wartość dla wojska: świetliste tarcze zegarków i przyrządów pokładowych pozwalały żołnierzom odczytywać czas i wskazania w okopach bez zapalania światła.

Praca marzeń

Do malowania tarcz USRC zatrudniało głównie młode kobiety, część z nich miała zaledwie kilkanaście lat. Jak na standardy epoki, była to praca uważana za elegancką i dobrze płatną: czysta, spokojna, wymagająca precyzji zamiast siły fizycznej, a przy tym otoczona nimbem nowoczesności. Wśród nowo zatrudnionych była Grace Fryer, osiemnastoletnia mieszkanka Orange, która rozpoczęła pracę 10 kwietnia 1917 roku. Miała dwóch braci na froncie i chciała w ten sposób wspierać wysiłek wojenny.

Nadzorcy uczyli malarki techniki zwanej „lip, dip, paint" (usta, zanurzenie, malowanie): pędzelek zamaczano w farbie, po czym formowano jego czubek wargami, aby uzyskać wystarczająco cienką linię do naniesienia cyfr na tarczy. W ciągu jednej zmiany kobieta powtarzała ten gest setki razy, każdorazowo połykając niewielką ilość farby zawierającej rad. Zapewniano je, że substancja jest całkowicie bezpieczna, a nawet dobroczynna. Po pracy wracały do domów pokryte radowym pyłem, świecąc w ciemności własnym blaskiem, niektóre malowały sobie tym samym pigmentem paznokcie albo zęby, żeby zaimponować znajomym na potańcówce. Z czasem zyskały przydomek „ghost girls", dziewczęta widma.

Pierwsze pęknięcia

Na przełomie 1921 i 1922 roku u kilku pracownic pojawiają się niepokojące objawy: ból zęba, który nie ustępuje po jego usunięciu, kolejne zęby wypadają samoistnie, dziąsła nie chcą się goić. U Amelii Maggii proces postępował wyjątkowo szybko. Dentysta, próbując usunąć chory ząb, wyjął razem z nim fragment żuchwy, która zaczęła rozpadać się dosłownie w jego dłoniach. W kolejnych miesiącach doszło do krwotoków, guzów twarzy i bioder oraz postępującego wyniszczenia. Zmarła w maju 1922 roku, mając 24 lata.

Na akcie zgonu jako przyczynę wpisano kiłę. Rodzina stanowczo temu zaprzeczała, lecz w tamtym czasie nikt nie miał narzędzi, by udowodnić inaczej. Dla USRC diagnoza była wygodna: sugerowała, że problem leży po stronie stylu życia pracownicy, nie warunków pracy. W kolejnych latach ten sam schemat powtórzy się przy innych zgonach, co samo w sobie stanie się jednym z najbardziej spornych wątków całej sprawy.

Cichy spisek

W 1924 roku, gdy liczba chorych kobiet rosła, a plotki zaczęły szkodzić reputacji firmy, USRC zleciło niezależne badanie warunków pracy zespołowi z Uniwersytetu Harvarda pod kierunkiem fizjologa Cecila Drinkera. Wyniki okazały się druzgocące: niemal u każdej zatrudnionej osoby stwierdzono nieprawidłowości morfologii krwi wskazujące na zatrucie. Firma nie opublikowała jednak tego raportu w oryginalnej formie. Do stanowego departamentu pracy trafiła wersja, w której opisano warunki jako wzorowe, a stan zdrowia pracownic jako doskonały.

Równolegle USRC, a później także konkurencyjna Radium Dial Company w Illinois i Waterbury Clock Company w Connecticut, korzystały z opinii doktora Fredericka Flinna, fizjologa z Columbia University. Flinn wielokrotnie badał chore kobiety i za każdym razem orzekał, że są całkowicie zdrowe, że w ich organizmach nie ma śladu radu. Dopiero później okazało się, że stanowa komisja lekarska w New Jersey nie miała żadnego wpisu potwierdzającego, by Flinn kiedykolwiek uzyskał prawo wykonywania zawodu lekarza: posiadał doktorat z higieny przemysłowej, nie dyplom medyczny. W grudniu 1926 roku opublikował artykuł, w którym stwierdził wprost, że malowanie świecących tarcz nie stanowi zagrożenia przemysłowego. Tymczasem już w 1925 roku zmarł, z podobnymi objawami co malarki, główny chemik samej USRC, doktor Edwin Leman, co sugeruje, że wewnątrz firmy wiedziano znacznie więcej, niż przyznawano na zewnątrz.

Człowiek, który znalazł dowód

Przełom nastąpił za sprawą Harrisona Martlanda, głównego lekarza sądowego hrabstwa Essex. Od 1924 roku badał serię zgonów o zaskakująco podobnym przebiegu: ciężka niedokrwistość, martwica żuchwy, samoistne złamania kości. W październiku 1925 roku opisał nową jednostkę chorobową, którą nazwał zatruciem radem. Wykazał, że pierwiastek ten, chemicznie zbliżony do wapnia, zostaje trwale wbudowany w tkankę kostną, gdzie działa jak wewnętrzne źródło promieniowania, uszkadzając szpik i otaczającą kość przez całe lata po zakończeniu ekspozycji. Opracował także metodę wykrywania radu u żyjących pacjentek poprzez pomiar radioaktywności wydychanego powietrza, co po raz pierwszy pozwoliło obiektywnie, bez czekania na sekcję zwłok, potwierdzić diagnozę.

Praca Martlanda dała pracownicom coś, czego wcześniej im brakowało: twardy, powtarzalny dowód naukowy, którego nie dało się łatwo podważyć opiniami płatnych ekspertów.

Grób, który świecił

To właśnie dowody Martlanda stały za ekshumacją Amelii Maggii opisaną na początku tego artykułu. Prawnik Raymond Berry, przygotowując się do procesu, zorganizował wydobycie ciała, licząc na to, że pięć lat pod ziemią wystarczy, by rozstrzygnąć spór o przyczynę śmierci. Ciało zachowało się zaskakująco dobrze. Sekcja wykazała radioaktywność w każdej badanej próbce tkanki i kości. O kile nie było mowy. Delikatna poświata widoczna w trumnie, choć dla świadków wyglądała niemal nierealnie, miała jak najbardziej fizyczne wytłumaczenie: rozpad promieniotwórczy pierwiastka, który przez lata gromadził się w szkielecie zmarłej.

„Pięć kobiet skazanych na śmierć"

W maju 1927 roku pięć byłych malarek, Grace Fryer, Edna Hussman, Katherine Schaub, Quinta McDonald i Albina Larice, pozwało USRC, żądając po 250 tysięcy dolarów odszkodowania. Sprawę przyjął młody prawnik Raymond Berry, gdy odmówiły mu ustalone kancelarie, które nie chciały wchodzić w konflikt z dużą korporacją. Pozew złożono niemal w ostatniej chwili, w przeciwnym razie roszczenia przedawniłyby się na mocy przepisów, które w ogóle nie przewidywały możliwości ujawnienia się choroby zawodowej z tak długim okresem utajenia. Prasa nazwała proces „sprawą pięciu kobiet skazanych na śmierć" i zaczęła używać określenia Radium Girls, które przylgnęło do całej sprawy na trwałe.

Firma odwlekała rozprawy kolejnymi wnioskami proceduralnymi, podczas gdy stan zdrowia powódek gwałtownie się pogarszał. Grace Fryer nosiła stalowy gorset podtrzymujący kręgosłup, Quinta McDonald straciła wszystkie zęby, Katherine Schaub miała usuniętą część żuchwy. Część kobiet nie była w stanie samodzielnie unieść ręki, by złożyć przysięgę przed sądem. Sprawa wywołała ogromne poruszenie opinii publicznej, komentowali ją nawet czołowi publicyści tamtych lat. Proces rozpoczął się w styczniu 1928 roku, lecz zanim doszło do wyroku ławy przysięgłych, strony zawarły ugodę: każda z kobiet miała otrzymać 10 tysięcy dolarów, roczną rentę w wysokości 600 dolarów dożywotnio oraz pokrycie kosztów leczenia. Ugoda przyniosła pieniądze, nie przyniosła jednak zdrowia. Większość sygnatariuszek zmarła w ciągu kilku kolejnych lat.

Illinois: historia się powtarza

Wydawałoby się, że po tak głośnym procesie i jednoznacznych ustaleniach Martlanda praktyka lip-pointingu zniknie z fabryk raz na zawsze. Tak się jednak nie stało. W Ottawa w stanie Illinois odrębna firma, Radium Dial Company, przez kolejną dekadę zapewniała swoje malarki, że proces produkcyjny różni się od tego stosowanego w New Jersey i że nic im nie grozi. Gdy pracownice, zaniepokojone doniesieniami ze wschodniego wybrzeża, domagały się badań, firma organizowała je we własnym zakresie i konsekwentnie informowała kobiety o wynikach negatywnych, nawet jeśli rzeczywiste dane mówiły co innego.

Jedną z zatrudnionych była Catherine Wolfe Donohue, która zaczęła odczuwać ból i utykać w 1925 roku. W 1931 roku Radium Dial zwolniło ją, oficjalnie dlatego, że jej kulawizna wywoływała zbyt wiele plotek. Miejscowi lekarze albo nie potrafili postawić diagnozy, albo wprost zaprzeczali związkowi jej dolegliwości z pracą w fabryce, dopiero specjalista z Chicago potwierdził zatrucie radem. Donohue razem z grupą koleżanek, nazywanych w lokalnej prasie „towarzystwem żywych umarłych", złożyła pozew przed Illinois Industrial Commission.

Rozprawa w lutym 1938 roku przeszła do historii: wychudzona Donohue, ważąca zaledwie 32 kilogramy, przyniosła na salę pudełko z fragmentami własnej żuchwy jako dowód rzeczowy, a gdy lekarz na sali potwierdził, że jej stan jest nieuleczalny, kobieta zemdlała. Kolejne posiedzenia przeniesiono do jej domu, ponieważ nie była już w stanie podróżować, zeznania składała leżąc na kanapie. 5 kwietnia 1938 roku komisja orzekła na jej korzyść, przyznając dożywotnią rentę w wysokości 277 dolarów rocznie oraz pokrycie kosztów leczenia. Firma odwoływała się od wyroku aż do Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych. Catherine Wolfe Donohue zmarła 27 lipca 1938 roku, wciąż czekając na ostateczne rozstrzygnięcie. Sąd Najwyższy odmówił rozpatrzenia apelacji firmy, co oznaczało prawomocne zwycięstwo, którego sama zainteresowana już nie doczekała.

Kontrowersje, które zostały

Historia Radium Girls do dziś budzi spory, i to nie tylko o fakty, ale o to, jak je oceniać z perspektywy współczesnej etyki zawodowej. Pierwszy problem dotyczy nauki na zlecenie: raport Drinkera pokazuje, jak łatwo dane naukowe można zniekształcić, gdy finansuje je strona zainteresowana wynikiem, a casus Flinna, człowieka bez uprawnień lekarskich, który przez lata orzekał o stanie zdrowia setek kobiet, pozostaje jednym z bardziej jaskrawych przykładów nadużycia autorytetu naukowego w historii medycyny przemysłowej.

Drugi wątek to obwinianie ofiar. Diagnoza kiły, powtarzana przy kolejnych zgonach mimo braku podstaw klinicznych, miała podwójną funkcję: odwracała uwagę od przyczyny przemysłowej i jednocześnie podważała wiarygodność młodych, w większości niezamożnych kobiet, w oczach otoczenia. Trzeci wątek to niedopasowanie prawa do rzeczywistości chorób zawodowych o długim okresie utajenia: przepisy pisane z myślą o wypadkach przy maszynach, takich jak utrata palca, nie przewidywały sytuacji, w której choroba ujawnia się po latach, co niemal pozbawiło pierwsze poszkodowane możliwości dochodzenia roszczeń.

Czwarty, wciąż otwarty wątek dotyczy tego, jak wiele firma faktycznie wiedziała i kiedy. Obrońcy USRC podnosili, że w latach dwudziestych wiedza o skutkach wewnętrznego napromieniania była wciąż niepełna, a standardy bezpieczeństwa dla nowych technologii zwykle powstają dopiero po pierwszych ofiarach. Krytycy odpowiadają, że stłumienie raportu Drinkera oraz szybka śmierć własnego chemika firmy w 1925 roku pokazują, że różnica między „nie wiedzieliśmy" a „woleliśmy nie wiedzieć" bywa w praktyce znacznie cieńsza, niż sugerują oficjalne wyjaśnienia. To pytanie o granicę między niewiedzą a zaniechaniem powraca zresztą w niemal każdej późniejszej sprawie dotyczącej narażenia zawodowego na czynniki szkodliwe, od azbestu po substancje chemiczne.

Dziedzictwo w radiologii

Dla środowiska zajmującego się dziś promieniowaniem jonizującym historia Radium Girls ma znaczenie wykraczające poza samą ciekawostkę historyczną. Metody opracowane przez Martlanda, pomiar radioaktywności wydychanego powietrza i szacowanie dawki zdeponowanej w kośćcu, stały się jednym z punktów wyjścia dla powojennej dozymetrii wewnętrznej. Jego ustalenia cytowano później przy tworzeniu wczesnych standardów ochrony radiologicznej dla pracowników projektu Manhattan i Komisji Energii Atomowej.

To właśnie ta tragedia jako jedna z pierwszych pokazała w skali populacyjnej, że nawet niewielkie dawki promieniowania, kumulowane w organizmie przez lata, mogą wywołać nieodwracalne skutki, obserwację, która dziś stanowi fundament zasady ALARA (as low as reasonably achievable), towarzyszącej każdemu elektroradiologowi przy każdej ekspozycji, każdym doborze parametrów badania i każdej decyzji o zastosowaniu osłony. Losy kobiet, które w latach dwudziestych malowały tarcze zegarków, nie znając ceny, jaką przyjdzie im za to zapłacić, leżą u źródeł kultury bezpieczeństwa radiologicznego, w której dziś pracujemy niemal odruchowo.